یاخته عصبی

نورونها، اصلیترین یاختههای عصبی هستند. این یاختهها وظیفه ترارسانی دادههای عصبی را بردوش دارند. آنها این کار را از راه هدایتتکانههای الکتریکی انجام میدهند. این یاختهها تقسیم نمیشوند.

نورون شامل دندریتها (دارینهها)، یک جسم یاخته ای، یک آکسون (آسه) و پایانههای سیناپسی است. اغلب نورونها از راه زائدههایی بنام دارینهدادهها را دریافت کرده و از راه زائدههای دیگری بنام آسه دادهها را به یاخته سپسین ترارسانی میکنند. جسم یاختهای نورونها، پریکاریون نام دارد. از لحاظ عملکردی یک نورون شامل بخش گیرنده (دندریتها)، بخش ادغام (جسم یاخته ای) و بخش انتقال دهنده پیام عصبی (آکسونها) میباشد. در اصطلاح به این مفهوم که تمام اطلاعات پردازش شده در نورون در یک جهت حرکت میکند قطبیدگی میگویند.

مانند هر ساختار دیگری این ساختار نیز باید ذراتش به روشی کنار هم نگه داشته شود. غشاء خارجی نورونها از ذراتی با ساختار چربی تشکیل شده. به دور این غشاء اسکلت یاخته ای که از لولههای توبولی و پروتئینهای فیلامنتی تشکیل شده، پیچیده شده است. درست مانند چادری که بر روی ساختار لولهای پایه اش بنا شده. بخشهای مختلف یک نورون دائماً در حال حرکت هستند. در طول این پروسه تغییر شکل و نوآرایی این بخشها در حقیقت بیانگر میزان فعالیت خود یا بخشهای مجاور خود است. دندریتها تغییر شکل میدهند، روابط جدیدی برقرار میکنند یا ممکن است به برخی روابط خاتمه دهند. آکسونها میتوانند در زمانی که سلول عصبی میخواهد به اصطلاح با صدای بلندتری با سلولهای مجاور صحبت کند (با شدت بیشتری با سلولهای مجاور ارتباط برقرار کند) پایانههای جدیدی ایجاد کنند.^[۱]

هر نورون می تواند اطلاعات را نورون دیگر یا از محیط دریافت و به یاخته ی بعدی منتقل کند. نورون ها از نظر شکل متفاوت اند اما همه ی آن ها تقریباً یک ساختمان دارند. جسم یاخته ای که از آن شاخه های به نام دندریت بیرون می آید و بخشی از نورون است که جسم یاخته ای به وسیله آن پیام های عصبی را از نورون یا محیط دریافت می کند. و از انتهای آن رشته بلندی به نام آکسون منشعب می شود.

جسم یاخته ای دارای هسته و چند هستک،نوکلئوپلاسم یا شیره ی هسته و توده هایکروماتین است. در ساختمان شیمیاییسیتوپلاسم، مقدار زیادی چربی وجود دارد. شبکه آندوپلاسمی، دانه های ریبوزوم، میتوکندری،دستگاه گلژی و لیزوزوم از اجزای دیگر یاخته عصبی هستند. علاوه بر این، اجسام نیسل نیز دیده می شود که رنگ های قلیایی را به خود جذب می کند. این اجسام فقط در جسم یاخته ای و دندریت وجود دارد.

دارینه یا دندریت: از زوائد نورون، معمولاً بیش از یک عدد، کوتاه و منشعب (بسیار بلند در نورونهای حسی، سلولهای پورکینیه در مخچه و سلولهای پیرامیدال در مغز)، دارای همه ارگانلها بجز دستگاه گلژی، ختم به انشعابات ظریف و متعدد در انتها. وظیفه آن گیرنده اصلی نورون (انتقال تحریکات دریافتی سایر نورونها یا یاخته های حساس به پریکاریون) است.

آسه یا آکسون:زائده منفرد و بلند (گاهی با انشعابات جانبی). وظیفه آن انتقال تحریک از پریکاریون به سایر نورونها یا یاخته های سایر بافتها است. در نورونهای حسی کوتاه است ودرنورونهای رابط میتواند کوتاه یا بلند باشد.

• برخی یاخته های عصبی فاقد آکسون هستند (آماکرین در چشم) و گاهی آکسون کوتاهتر از دندریت است (مانند سلولهای پورکینیه مخچه، پیرامیدال کورتکس مخ و نورونهای حسی).

به محل اتصال بین نورونها یا نورونها با سایر یاخته ها سیناپس میگویند. سطح قسمتهای مختلف نورون همگی زمینه ایجاد سیناپس را دارند؛ بنابراین قسمتی از نورون میتواند با هر قسمتی از نورون بعدی سیناپس داشته باشد. شایعترین سیناپس، سیناپس بین آکسون یک نورون با دندریت نورون بعدی است. به فضای بین این دو نورون، فضای سیناپسی میگویند. به نورونی که پیام عصبی (مثل درد، احساس گرسنگی و هر نوع پیام دیگری) را منتقل میکند، نورون پیش سیناپسی و به نورونی که پیام را دریافت میکند، نورون پس سیناپسی میگویند. انتقال پیام از یک نوع نورون به نورون دیگر ممکن است شیمیایی باشد. یعنی پیام با انتقال مواد شیمیایی خاصی منتقل شود یا ممکن است الکتریکی باشد. یعنی پیام به طریق الکتریکی بین دو نورون منتقل شود.

سیناپس

آستروسیت

الیگودندروسیت

دارای بخشهایی بر روی رشتهها (دندریت و آکسون) است که غلاف میلین نام دارد و جنس پروتئین وفسفولیپید است. نکته: قسمتهایی که غلاف میلین وجود ندارد گرههای رانویه نامیده میشوند. در رشتههای میلیندار پیام عصبی بسیار پرشتابتر هدایت میشود (البته سرعت به قطر نورون هم مربوط میشود). (به صورت جهشی)

دستگاه عصبی آدمی دارای بیشتر از ۱۰۰ میلیارد نورون است. سیگنالهای ورودی از راه سیناپسهاوارد نورون میشوند. این سیناپسها بیشتر روی دارینهها هستند، ولی بر روی جسم یاختهای نورون نیز وجود دارند. در انواعی از نورونها، ممکن است تا ۲۰۰ هزار تا از این ارتباطهای سیناپسی از رشتههای ورودی باشند.

1. یک قطبی: دندریت و آکسون آنها از یک نقطه جسم یاختهای خارج میشود. (مانند نورونهای حسی گانگلیون نخاعی)
2. دو قطبی: دندریت و آکسون آنها از دو نقطه جسم یاختهای خارج میشود. (نورونهای حسی مخاط بویایی و نورونهای حسی گانگلیون عصب شنوایی)
3. چند قطبی: دندریت و آکسون آنها از چند نقطه جسم یاختهای خارج میشود. (مانند نورونهای حرکتی)

نورونهای حسی و حرکتی

نورونها را بر مبنای کارهای آنها میتوان به سه دسته بخش کرد:^[۲]

1. نورونهای حسی: نورونهای حسی از نوع آوران بوده و به محرکهای معینی که به سیستمهای حسی وارد میشوند (مثلاً نور، امواج صوتی، بساوایی یا پارهای از مواد شیمیایی) واکنش نشان میدهند.
2. نورونهای حرکتی: نورونهای حرکتی از نوع وابران بوده و تکانههای الکتریکی را به سمتِ یاختههای ماهیچهای یا غدهای هدایت میکنند و در دو مرحله به هدف حرکت میکنند. پیش گانگلیون (عصب اولیه) و پسگنگلیون (عصب ثانویه).
3. نورونهای رابط: بیشتر نورونهای سامانه عصبیِ آدمی از نوعِ نورونهای میانجی هستند. همانگونه که از نام این نورونها میتوان پنداشت، وظیفهٔ نورونهای میانجی این است که پیامهای ورودی را از نورونهای حسی یا از نورونهای رابطِ دیگر دریافت کرده و در برابر تکانههایی به نورونهای حرکتی یا دیگر نورونهای میانجی بفرستند. در نخاع درون نخاع قرار دارند.

در سادهترین مثالِ فرضی، نورونِ حسی تکانهها (پیامهای عصبی) را به نورون میانجی میفرستد و آن نیز به نوبهٔ خود تکانهها را به نورونِ حرکتی ترارسانی میکند.

ترارسانی پیامها در نورونها از راه وجود اختلاف پتانسیل میان درون و بیرون نورون است. این اختلاف پتانسیل در هنگام آرامش در بیشترین میزان و نزدیک به ۷۰ میلی ولت است که هنگام برانگیختگی با بازشدن کانالها این اختلاف پتانسیل برای زمان کوتاهی صفر میشود و با برانگیختگی کنالهای سپسیندر درازای عصب پیام انگیزش ترارسانی میشود.